


Presentazione dei volumi del progetto.
Cagliari, 13 maggio 2026,
Aula Motzo ore 16:30
Interverranno:
Pietro Delcorno (Università di Bologna)
Giuseppina De Giudici (Università di Cagliari)
Davy Marguerettaz (Académie Saint-Anselme di Aosta)

Riflessi economici della Guerra degli Otto Santi (1375-1378) Il conflitto tra Firenze e la Chiesa nella documentazione della Badia a Settimo (Cagliari, 8 maggio 2025)
Aula 9 corpo centrale, ore 11:30
Seminario a cura di Simone Picchianti, PhD

Gestione patrimoniale e amministrazione dei beni ecclesiastici fra XIX e XX secolo. Dagli Stati preunitari al regime concordatario (Cagliari, 5-6 febbraio 2025)
Dagli stati preunitari alla fase postunitaria
Mercoledì 5 febbraio, Aula Motzo, ore 14.00
Coordina Marco Pignotti
Gabriele Paolini [UniFI]
In proporzione ai bisogni e alle convenienze del Culto”. Interventismo statale e beni ecclesiastici nella Toscana della Restaurazione
Christian Satto [UNIStraSI]
Bettino Ricasoli e l’asse ecclesiastico dopo l’Unità
Virginia Minnucci [UnistraSI]
La natura «laicale» dell’Opera della Metropolitana di Siena nel dibattito sull’asse ecclesiastico
Riccardo Piccioni [UniMC]
Proprietà, economia e finanze della Chiesa, nel pensiero e nell’azione di Marco Minghetti
Lorenzo Sergi [UniFI]
Archivi, patrimoni e incameramenti statali: il caso dei domenicani in Sardegna (1855 e 1866)
Carmine Pinto [UniSA]
Chiesa e rivoluzione. Lo scontro con l’alto clero e i decreti Mancini tra 1860 e 1861 nell’ex Regno delle Due Sicilie
Rosanna Giudice [UniSA]
La Certosa di San Lorenzo: dal potere feudale alla formazione della società moderna
Andrea Ciampani [UniLUMSA, Roma]
Governo e sistema politico nel Regno d’Italia: il crinale dell’estensione a Roma delle leggi sulle corporazioni religiose (1872-1873)
Dal regime separatista al modello concordatario
Giovedì 6 febbraio, Aula Motzo, ore 9.30
Coordina Gianluca Scroccu
Elena Mazzini [Ca’ Foscari VE]
Dalla dissoluzione dello Stato Pontificio alla nascita della Città del Vaticano: sovranità e beni patrimoniali
Marco Pignotti [UniCA]
Un patrimonio invisibile: il rapporto fra amministrazione civile ed episcopato toscano in età gran-ducale (1848-1851)
Andrea Bosio [UniCA]
La cassa ecclesiastica nel Piemonte sabaudo
Michele Marchi [UniBO]
Chiesa proprietaria in Italia e in Francia: Loi de Séparation francese del 1905
Tito Forcellese [UniTE]
La costituzionalizzazione del Concordato del 1929: l’art. 7 e l’art. 20 della Costituzione repubblicana
Gianluca Scroccu [UniCA]
Il Concordato del 1984 e la questione della patrimonialità del Chiesa cattolica nel dibattito del Ps

La ricchezza della Chiesa e dei “luoghi pii” in Italia tra basso Medioevo e Rinascimento.
Economia, prassi amministrative, diritto, religione. (Cagliari, 19-20 marzo 2025)
Mercoledì 19 marzo, Aula Motzo, ore 14.30
Sergio Tognetti (Università di Cagliari)
Introduzione
Erika Amati (Università di Trieste e Udine)
Proprietà immobiliare urbana e spazi di commercio: alcuni casi di studio dalla Lombardia di XIII-XIV secolo
Paolo Evangelisti (Archivio Storico della Camera dei Deputati)
I diritti fiscali della Chiesa e delle chiese. Il quadro di legittimità proposto dai Minori (XIV-XV s.)
Lorenzo Tanzini (Università di Cagliari)
La gestione della ricchezza negli statuti sinodali dei vescovadi italiani del tardo medioevo
Bianca Fadda – Mariangela Rapetti (Università di Cagliari)
Le rendite medievali dell’Arcidiocesi di Cagliari nei Libri Diversorum dell’Archivio Diocesano. Tradizione e conservazione
Gemma Teresa Colesanti (Istituto di Scienze del Patrimonio Culturale, CNR) Isabella Aurora (Biblioteca Apostolica Vaticana)
Le fonti amministrative ed economiche per la storia della ricchezza della Chiesa e dei luoghi pii napoletani tra basso Medioevo e Rinascimento
Giovedì 20 marzo, Aula Motzo, ore 9.00
Simone Picchianti (Università di Cagliari)
L’abbazia dei Santi Salvatore e Lorenzo a Settimo (contado fiorentino). Strategie di gestione patrimoniale e pratiche di amministrazione contabile fra XIV e XV secolo
Sylvie Duval (Università di Bologna)
Tra autonomia e controllo. Procedure contabili nei monasteri femminili fiorentini, secc. XIV-XV
Sergio Tognetti (Università di Cagliari)
Le monache, i ragionieri e le banche: prassi gestionali, strumenti finanziari e mezzi di pagamento in alcuni cenobi femminili fiorentini del tardo Medioevo
Emanuele Curzel (Università di Trento)
Economia sacra ed economia profana nelle valli e sulle montagne trentine nella seconda metà del XV secolo
Fabrizio Pagnoni
Conclusioni
La Conferenza del 19-20 marzo sarà possibile seguirla da remoto con il seguente link:
https://bit.ly/laricchezzadellachiesa

Da pater familias a buon pastore.
Amministrare il patrimonio ecclesiastico
nei Regni mediterranei della Corona spagnola.
(Cagliari, 2-3 Aprile 2025)
Mercoledì 2 Aprile, Aula Motzo, ore 15.30
Ida Mauro (UB)
Patrimoni simbolici e limitazioni patrimoniali dei vescovi delle diocesi napoletane di regio patronato (XVI-XVII sec.)
Emanuele Melis (IIS Marconi-Lussu)
Ricostituzione e difesa delle proprietà medievali dell’Ordine di San Giovanni di Gerusalemme in Sardegna attraverso i Cabrei redatti in età moderna
Giuseppina De Giudici (UniCa)
La provvista del denaro per la cura dei malati. Il caso dell’ospedale di S. Antonio Abate di Cagliari (1499-1888)
Giovedì 3 Aprile, Aula Motzo, ore 10.00
Fabrizio D’Avenia (UniPa)
Vescovi e diocesi in Sicilia nei secoli XVI-XVII: ricchezza, fedeltà
politica e profili religiosi
Rafaella Pilo (UniCa)
Committenza artistica nella Sardegna barocca. Il caso dell’arcivescovo Pedro de Vico
Nicoletta Bazzano (UniCa)
“Il modo di ben regolare e governare la propria casa”: testi gesuitici sull’uso delle ricchezze nell’età
della Controriforma.
Aggiungi qui il testo del titolo
Aggiungi qui il testo del titolo
Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo.
Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo.
Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo.
Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo.
Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo.
Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo.
Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo.
Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo.
Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo.
Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo.
Aggiungi qui il testo del titolo
Aggiungi qui il testo del titolo
Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo.
Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo.
Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo.
Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo.
Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo.
Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo.
Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo.
Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo.
Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo.
Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo.
Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo.
Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo.
Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo.